طراحی تجربه کاربر چیست؟

مسایلی که در این مطلب پوشش داده شده:

  • واکاوی مفهوم و تاریخچه تجربه کاربر.

  • طراحی تجربهٔ کاربر یعنی چه.

  • المان‌های طراحی تجربهٔ کاربر در دیجیتال (خصوصا وب).

  • طراحی محصول و طراحی تجربهٔ کاربر.

  • طراحان تجربهٔ کاربر چه کسانی هستن.

قبل از اینکه به خود مفهوم طراحی تجربهٔ کاربر و جزییاتش بپردازم، مقدمه‌ای کوتاه درباره مفهوم «کاربر» و «تجربه» از منظر هرمنوتیک تقدیمتون می‌کنم.

کاربر چه کسی است؟

اگه بخوایم این موضوع رو درست درک کنیم، اول باید بفهمیم منظور از کاربر چیه.

در علوم کامپیوتر (۱۹۶۷)، کاربر به معنی فردیه که با یک ماشین (عمدتا کامپیوتر) تعامل داره. چون «تعامل» مفهوم ساده‌ای نیست من برای درک بهتر موضوع از ریشه‌شناسیِ کلمهٔ کاربر استفاده می‌کنم.

کاربر (نف مرکب) که ترکیب شده از کار + بر. یعنی به کار برنده یا به معنای ساده‌تر استفاده کننده. در انگلیسی هم User اسم فاعلِ (عامل) کلمهٔ Use هست که باز همون معنی استفاده کننده رو داره.

در دنیای UX که گاهی برای تاکید بیشتر بهش «کاربر نهایی» یا «کاربر عادی» می‌گن هم، اشاره به فردی داره که از یک محصول یا خدمات (عمدتا دیجیتالی) استفاده می‌کنه.

تجربه چیست؟

این اشتباه بزرگیه که تجربه رو در ترکیب «تجربهٔ کاربر» به تنهایی معنا کنیم. چون چیزی که از معنای تحت‌الفظی تجربه در فارسی و انگلیسی (Experience) به عنوان آزمودن و آزمایش، یا مجموعه‌ای از دانش و آگاهی‌ها برداشت می‌شه کمی با معنایی که در تجربهٔ کاربر هست اختلاف داره.

در زمینه مورد بحث ما، تجربه یعنی تجربه‌های جسمی (فیزیکی)، حسی، ذهنی، روحی (معنوی)، اجتماعی و مجازی (شبیه‌سازی شده) یک انسان در زمان استفاده از یک محصول یا خدمات که ممکنه تاثیری کوتاه یا بلند‌مدت داشته باشن.

درد گرفتن مچ دست در هنگام استفاده از موس (جسمی)، استرسی که بعد از حذف شدن تصادفی اطلاعات داریم (حسی)، شفاف نبودن مراحل تحویل کالا از یک فروشگاه اینترنتی (ذهنی) و تجربیاتی از این دست، نمونه تجربه‌های بد هستن.

سادگیِ ثبت نام (عضویت) در یک وب‌سایت، اطمینان از امن بودن سیستم عامل لینوکس، خرید بدون نیاز به ثبت نام از یک فروشگاه اینترنتی و تجربیاتی از این دست، نمونه تجربه‌های خوب هستن.

البته نکته مهم اینه که تجربه یک موضوع فاعلی و فردگراست. یعنی (حتی در مورد تجربیات جسمی) می‌تونه برای هر فردی متفاوت باشه یا می‌شه ازش تفسیر متفاوتی داشت.

تاریخچه مختصری از تجربهٔ کاربر

گرچه پرداختن به تجربه از حدود ۱۹۴۰ در علومی مثل «عوامل انسانی و ارگونومی» موضوعیت داشته، اما من فکر می‌کنم ورود واژه کاربرپسند (User-friendly) به فرهنگ لغت طراحان از ۱۹۷۷ بود که بعدا منجر به ابداع این واژه توسط دونالد نورمن در سال ۱۹۹۰ شده. البته خیلی منبع دقیقی برای این موضوع موجود نداره.

خودِ نورمن درباره ابداع مفهوم می‌گه:

من قصد داشتم همه زوایای تجربهٔ یک فرد در مواجهه با یک سیستم، شامل طراحی گرافیک صنعتی، رابط، تعاملات فیزیکی و ذهنی را پوشش بدهم. اما از وقتی کلمه (تجربهٔ کاربر) گسترش یافت، شروع کرد به پیدا کردن معنی خودش.

اونطور که از گفتهٔ دونالد نورمن بر میاد، تعریف نخستی که خودش از این مفهوم داشته، با چیزی که امروز ازش می‌فهمیم تفاوت‌هایی داره و در طول زمان تغییر کرده.

تجربهٔ کاربر (UX) چیست؟

وقتی برای اولین بار یه موبایل خریدید چه حسی داشتید؟ اینکه می‌تونستید از تلفن بدون اینکه سیمش به جایی وصل باشه استفاده کنید، یا به هر جایی که دلتون می‌خواد ببریدش به شما حس برتری نمی‌داد؟

وقتی اولین تماس تصویری رو برقرار کردید، اون هم بدون اینکه هزینه مازادی برای شما داشته باشه، تعریف‌تون از فاصله جغرافیایی تغییر نکرد؟ حس نمی‌کردید کسی که انگلستان زندگی می‌کنه خیلی هم از شما دور نیست؟

اینها نمونه‌هایی از تجربه هستن که در یک زمانی خلق شدن. این تجربه‌ها باعث شدن تا شما خیلی نرم سبک زندگی‌تون رو تغییر بدید. الان دیگه بدون اینها زندگی خیلی قابل تصور نیست. این کاریه که تجربه با ما می‌کنه.

آقای Jesse James Garrett هم در یکی از کتاب‌های خودش به نام «المنت‌های تجربهٔ کاربر» میگه:

تجربهٔ کاربر یعنی نگاه به کاربرد محصول از بیرون. یعنی از همون سمتی که مردم به نحوه عملکردش نگاه می‌کنن.

همچنین Steve Krug نویسنده مشهور کتاب «Don't make me think» می‌گه:

تجربهٔ کاربر به زبان ساده یک هیجان، حس، بینش و یا ارتباطه که کاربر در زمان استفاده از محصول می‌سازه.

نظر من هم اینه که همه اینها رو می‌شه در یک چیز خلاصه کرد. تجربهٔ کاربر یعنی یک تاثیر. تاثیری که کاربر حین استفاده از محصول یا خدمات می‌پذیره. در این باره نظراتی دارم که بعدا مفصلا بهش خواهم پرداخت.

تجربه‌های ما تاثیر مهمی در مسایل اقتصادی دارن. تقریبا هر جا که ما پولی هزینه می‌کنیم تحت تاثیر یک تجربه است. در یک جمله، تجربه‌ها در حال تغییر دادنِ ما و سبک زندگی ما هستن.

جوزف پاین و جیمز گیلمور که اولین بار در سال ۱۹۹۸ از واژه «اقتصاد تجربه» استفاده کردن، در این باره اینطور بحث کردن که کسب‌و‌کارها بایستی به دنبال خاطره‌سازی باشن و این خاطره خودش به نوعی یک محصوله. کسب و کارهای پیشرفته‌تر می‌تونن از راه تحولی که همین تجربه‌ها ایجاد می‌کنن ثروت بسازن.

پس وقتی این تجربه‌ها تا این حد مهم هستن که روی تصمیم‌گیری‌های ما تاثیر مستقیم دارن، دغدغه اساسی می‌شه اینکه چطور تجربه خلق کنیم.

طراحی تجربهٔ کاربر (UX Design) چیست؟

طراحی تجربهٔ کاربر مجموعه‌ای از روش، اصول و دستورالعمل‌هاست که حین تعاملِ انسان با یک محصول، از سودمندی، کاربردپذیری و مطلوبیت تجربه‌ها حمایت می‌کنه. با اینکه این روش‌ها عمدتا روش‌های آسانی هستن (easy)، اما خلق تجربه به دلیل درگیر بودن با خصوصیات انسانی ذاتا ساده (simple) نیست.

همونطور که در تعریف تجربه گفتم، تجربه یک موضوع فاعلی و فردگراست. لذا کاربران متفاوت، تجربه‌های متفاوتی در استفاده از یه محصول دارن. یعنی ممکنه تجربهٔ من در استفاده از ویرگول با تجربه شما متفاوت باشه. مهمتر اینکه حتی تجربه یک فرد می‌تونه در طول زمان تغییر کنه.

در ریاضی مسئله اینه که بفهمیم آیا X مساوی Y هست یا نه. اما در یو-اِکس دیزاین مسئله اینه که بفهمیم کاربران ما چه چیزی رو دارن تجربه میکنن. آیا کاربرد اون دکمهٔ خاص رو متوجه شده؟ آیا تونسته ربط بین جمله‌ای که نوشتیم با کاری که انجام میدیم رو پیدا کنه؟ آیا اندازه متنی که نوشتیم برای کسی که چشم ضعیفی داره مناسبه؟ آیا روش پیمایش به اندازه کافی واضحه؟ و ...

طراحی اینجا یعنی پیدا کردن راه حل برای این مسائل. بنابر این طراحی تجربهٔ کاربر یعنی پیدا کردن راه حلی برای بهتر کردن تجربه‌های کاربران.

چند حقیقت در مورد طراحی تجربهٔ کاربر:

  • یواکس دیزاین یک فراینده، نه یک اتفاق. یعنی شما نمی‌تونید انتظار داشته باشید اون رو یکبار بخرید و استفاده کنید.

  • یواکس دیزاین رو باید از بالاترین سطوح سازمان (لایه رهبری و مدیران ارشد) شروع کرد نه با تغییر پوسته و ظاهر محصول.

  • یواکس دیزاین تکاملیه. یعنی تجربه‌ها بر اساس آزمایش، تکرار و تکرار و تکرار بهبود پیدا می‌کنن. یکهو و ناگهانی خلق نمی‌شن.

  • طراحی تجربهٔ کاربر یک فرهنگ یا بینش نیست. بلکه یک علمه و دارای روش‌شناسی و اصول مشخصه.

  • یک الگوی واحد وجود نداره. همه کسب و کارهای موجود در یک حوزه یا یک صنعت، می‌تونن الگوهای منحصر به فردی برای خلق تجربه‌های کاربران‌شون داشته باشن.

  • یواکس دیزاین فقط به استفاده محدوده. تجربه‌هایی که مربوط به خرید یا نحوه برخورد با مشتری هستن در حوزه‌های دیگه‌ای مثل مدیریت تجربهٔ مشتریان (CX) قرار می‌گیرن و جنس متفاوتی دارن.

  • یواکس دیزاین از نظر مفاهیم، هم‌پوشانی‌های فراوانی با حوزه‌های دیگه‌ای مثل بازاریابی، معماری، خدمات مشتریان، مدیریت کسب و کار و حتی مدیریت منابع‌انسانی داره.

  • تجربهٔ کاربر در درون سیلوها اتفاق نمی‌افته. تیم محصول به تنهایی نمی‌تونه عامل همه تجربه‌های خوب یا بد کاربران باشه.

طراحی تجربهٔ کاربر در دیجیتال (وب و موبایل)

البته طراحی تجربهٔ کاربر محدود به دیجیتال نیست. شما اگر تولید کننده صندلی هستید، باز هم دارید تجربه خلق می‌کنید. اما در هر صنعتی اِلمان‌های متفاوت، اهمیت متفاوتی دارن. به عنوان مثال در صنایع خودروسازی، «طراحی صنعتی» بیش از سایر مسایل اهمیت داره. اما در دیجیتال المان‌های دیگه‌ای مهم هستن که من مهمترین اونها رو به اختصار توضیح می‌دم.

s

طراحی‌تعامل (Interaction Design)

طراحی‌تعامل مهمترین المان یواکس دیزاین در دنیای دیجیتاله و مربوط می‌شه به روش تعامل انسان با محصولات دیجیتالی. چون محصولات دیجیتالی ابزار‌های تکنولوژیک، ناملموس و خشنی هستن، ارتباط انسان با این ابزار‌ها کمی متفاوته. معمولا کاربران شما نمی‌تونن خیلی راحت به محصول شما اعتماد کنن. به همین دلیل ارتباط انسان با چنین ابزار‌هایی (به عنوان یک موجود اجتماعی) نیاز به یه رویکرد تعاملی و دوطرفه داره.

‌ توضیحات کامل‌تر در مورد طراحی‌تعامل رو می‌تونید اینجا ببینید.

طراحی دیداری (Visual Design)

من نمی‌خوام مباحثی مثل روانشناسی گشتالت و یا ادراک دیداری رو بشکافم ولی به طور کلی طراحی دیداری (یا همون گرافیک) یعنی روش استفاده از عناصر بصری مثل رنگ، تصاویر و سمبل‌ها، برای انتقال یه پیام به کاربر.

کاربردپذیری (Usability)
کاربردپذیری یعنی طرح این سوال که برای رسیدن به یه هدف مشخص، باید چه امکاناتی رو در اختیار کدوم دسته از کاربرا قرار بدیم که منجر به استفاده موثر، رضایت بخش و با بهره وری بالا بشه. هرچند که کاربردپذیریِ خوب برای خلق یه تجربه موثر ضروریه، اما به تنهایی هم تضمینش نمی‌کنه و باید به توانایی انسان در استفاده از اون محصولِ خاص هم توجه داشته باشیم.

رابط کاربر (UI)

رابط یا واسط کاربر، همونطور که از عنوانش بر میاد، یعنی چیزی که رابطِ بین محصول و کاربره. طراحان رابط کاربر (UI Designer) از طراحی بصری، طراحی تعامل و کاربردپذیری در سطح وسیعی برای قابل استفاده کردن محصول بهره می‌برن. شاید چون UI تنها بخش قابل دیدنِ محصوله، خیلی از افراد تصور می‌کنن UI یعنی همون UX و حتی در بسیاری مواقع این دو رو به شکل UI/UX Designer مطرح می‌کن.

موضوع رابط‌کاربر رو میتونید به طور کامل‌تری توی این مطلب دنبال کنید.

دسترسی‌پذیری (Accessibility)

ناتوانی (Disability) پایه بحث‌های مربوط به دسترسی‌پذیریه. به این معنی که انسان‌ها دارای اقسام متفاوتی از ناتوانی مثل کم‌بینایی یا نابینایی، اختلالات شناختی و ذهنی، مشکلات شنیداری، ضعف‌های کلامی و معلولیت هستن.

دسترسی‌پذیری یعنی ایجاد شرایطِ استفادهٔ آسان و راحت توسط همهٔ انسان‌های دارای ناتوانی.

برای اطلاعات بیشتر می‌تونید این مطلب رو مطالعه کنید.

تعامل انسان و کامپیوتر (HCI)
شاید بشه گفت تعاملِ انسان و کامپیوتر موضوع اصلی تجربهٔ کاربره. در واقع ما باید تجربهٔ کاربر رو در طراحی‌ها دخالت بدیم. می‌تونیم این بخش رو به عنوان نتیجه‌گیری هم در نظر بگیریم و بگیم به طور کلی در طراحی تجربهٔ کاربر، درک احساسات انسانی کلید اصلیه. اولین قدم در طراحی تجربهٔ کاربر اینه که ببینیم چی می‌تونه باعث بشه کاربر مایل به استفاده از محصول یا خدمات ما بشه.

معماری اطلاعات (Information Architecture)
اگه بخوام تعریفی که انستیتو جهانی معماری اطلاعات ارائه می‌کنه رو ساده کنم، معماری اطلاعات علم و هنریه که کمک می‌کنه کاربران دسترسی بهتری به اطلاعات داشته باشن. به عبارتی معماری اطلاعات یعنی کمک به کاربر برای اینکه بتونه اطلاعات رو راحت‌تر پیدا کنه.

طراحی محصول و طراحی تجربهٔ کاربر

طراحِ محصول بیشتر به کارکرد درونی محصول توجه داره، درحالیکه طراحِ تجربهٔ کاربر اغلب سوالاتی در مورد کارکرد بیرونی محصول مطرح می‌کنه. کارکرد درونی یعنی نحوه کارکرد محصول، فارغ از اینکه چه کسی ازش استفاده می‌کنه. اما کارکرد بیرونی یعنی فارغ از اینکه کارکرد محصول چیه، کاربر چطور ازش استفاده می‌کنه.

می‌دونم این پاراگراف بالا کمی ثقیله. پس بذارید مثالی بزنم.

طراحان «هواپیما» به این توجه دارن که به عنوان یک محصولِ پرنده، برای غلبه بر جاذبه چطور باید از قوانین آیرودینامیک بهره ببرن، میزان فشار داخل هواپیما باید چقدر باشه یا در صورتی که افت فشار رخ داد باید چکار کرد.

اما طراحان تجربه به این توجه دارن که افراد معلول چطور قراره روی این صندلی‌ها بشینن. آیا دقیقا متوجه می‌شن ماسک اکسیژن رو چطور باید روی صورت قرار داد؟ علایم روی صندلی‌ها و کف هواپیما برای مواقع اضطراری به اندازه کافی گویا هستن؟

طراحِ تجربهٔ کاربر کمتر به کارکرد اصلی هواپیما یعنی پرواز کردن توجه داره. بیشتر تمرکزش روی اینه که چطور این پرواز می‌تونه برای همه در دسترس و خوشایند باشه.

از طرف دیگه تجربه نشون داده کاربران ممکنه از محصول دقیقا به همون منظوری که براش ساخته شده استفاده نکنن.

به این دو مثال توجه کنید:

شاید اینطور به نظر برسه که بازی ورق‌بازی یا مین جمع‌کنِ ویندوز برای وقت‌گذارنی طراحی شده باشن. اما در واقع برای یک منظور خاص دیگه بوده. ابتدای دهه ۹۰ میلادی که دنیا تازه ویندوز ۳.۰ رو دیده بود، عده‌ای از مردم بلد نبودن از موس استفاده کنن. لذا بازی Free Cell ساخته شد تا بهشون روش استفاده‌اش رو یاد بده. بازی Minesweeper هم برای آموزش نحوه استفاده از کلیک چپ و راست موس ساخته شده بود.

از هرکس بپرسید سمت آبی‌رنگ پاک‌کن‌ها برای چه منظوریه، حتما می‌گه برای پاک کردن نوشتهٔ خودکار. اما در واقع ابتداعا برای پاک کردن نوشته مداد روی کاغذهای ضخیم بوده، چون قسمت قرمز رنگ روی کاغذ لکه به جا می‌گذاشته.

طراح تجربهٔ کاربر (UX Designer) کیست؟

طراحان تجربهٔ کاربر دو دسته هستن:

  • متخصص (Specialist):
    در یکی دوتا از حوزه‌های طراحی تجربهٔ کاربر (تعامل، گرافیک، معماری اطلاعات، کاربردپذیری، دسترسی‌پذیری و رابط کاربر) تخصص داره. البته در این حوزه‌ها همپوشانی‌های زیادی هست، ولی هرکدوم قواعد خاص خودشون رو هم دارن.

  • همه فن حریف (Generalist):
    به صورت عمومی تو همه و یا اکثر حوزه‌ها آگاهی داره، اما عمدتا در هیچ کدوم کاملا عمیق نشده.

شاید به گونه‌ای می‌شه طراحان رو به پزشکان تشبیه کرد. طراح همه فن حریف رو مثل پزشک عمومی و طراح متخصص رو مثل پزشک متخصص دونست.

طراح تجربهٔ کاربر کسیه که حواسش به تجربه‌های خوب و بد کاربران محصول شما هست و تلاش می‌کنه اونها رو بهتر کنه. این موضوع به چند دلیل خیلی پیچیده‌تر از اونیه که به نظر می‌رسه:

  • ما با رفتارهای پیچده انسانی سروکار داریم و انسان‌ها خیلی پیچیده‌تر از اونی هستن که بشه برای همه‌شون یک راه حل واحد ارائه کرد.

  • تجربه‌های کاربران مدام در حال تغییره بنابراین هر روز با مسائل جدید برخورد می‌کنیم که نیاز به راه حل‌های جدیدی هم دارن.

  • طراحی تجربه کاربر مبتنی بر داده است و داده‌ها می‌تونن بسیار پیچیده و فریبنده باشن.

در حال تولید هر محصولی که باشید، کاربران شما یک سری نیاز‌هایی دارن که باید بهشون پاسخ داده بشه. اگه یه طراح تجربهٔ کاربر رو در کنار خودتون داشته باشید، بهترین پاسخ رو میدید. اگه نداشته باشید، احتمالا هزینه خیلی بیشتری رو باید انجام بدید.

•تجربه کاربر

4 نکته ضروری برای وبلاگ نویسی

وقتی یه وبلاگ دارید، چطور باید برای مخاطبتون مطلب بنویسید که حداکثر بهره وری رو داشته باشه؟ آیا شما به این چهار نکته توجه کردید؟

من روزانه به وبلاگ‌های زیادی سر می زنم و می‌بینم که وبلاگ‌های موفق همه به یک سری نکات توجه دارن. اما متاسفانه هنوز اغلب کسب و کارهایی که روی بازریابی محتوا سرمایه گذاری کردن به این نکات توجه نمی کنن. توی این مطلب 4 تا از مهمترین نکات در وبلاگ نویسی رو خدمتتون معرفی می‌کنم.

1. به طور مشخص برای وب بنویسید

همینطوری یه تکه متن رو از توی یه مجله یا بروشور در نیارید و توی وب سایت بزارید. ما به اینجور محتواها می گیم McContent چون فقط یه تیکه از فضا رو اشغال می کنن و هیچ چیزی جز احساس نارضایتی به همراه ندارن.

به عنوان مثال من این جمله رو تو یه وب سایتی دیدم که کارش اجاره دادن ویلا بود:

خودتون رو دوباره کشف کنید !

من اصلا نمی فهمم این چه معنی می ده، یعنی بالاخره باید با خودم نفت ببرم یا نه ؟ جمله بهتر اینه که به من بگه چرا باید به اونجا برم و چه امکاناتی برای استراحت کردن وجود داره. آیا اطرافم پارکی، جنگلی، چیزی هست ؟

__راهش چیه؟:__به عنوان یه قاعده عمومی، جمله‌ها رو نصف کنید و از شر هرچی که قابل فهم نیست خلاص بشید.

2. محتوا رو بشکنید

خیلی اتفاق می افته که چشمتون به یه عنوان خوب بخوره، روش کلیک می کنید که ببینید چی نوشته. اما همین که سایت باز می شه می بینید ۱۰ تا پاراگراف متن رو همینطوری پشت سر هم نوشتن و هیچ راهی برای مرور کلی اون مطلب وجود نداره.

سعی کنید جملات و پاراگراف ها رو کوتاه نگه دارید. از عناوین و زیر عناوین زیاد استفاده کنید. از جملات بلند و سخت تا حد ممکن استفاده نکنید. یه نگاهی به متن بندازید و ببینید کجا می شه یه جمله جدید بسازید ؟ کدوم پاراگراف رو می تونید به دوتا تقسیم کنید ؟

3. خطاب به خواننده ها بنویسید

من فکر میکنم این کار خیلی سختیه. واقعا راحت نیست که بخواید خطاب به خواننده ها بنویسید. شاید مهمترین دلیلش این فرهنگ تواضع ایرانی ها باشه که علاقه داریم بگیم «ما این کارو می کنیم». به عنوان مثال خیلی رایجه که زمان ارائه یه توصیه بنویسید:

ما نباید اینطوری بنویسیم.

این کاریه که به نظر من هیچ لزومی نداره. بهتره بنویسید:

شما نباید اینطوری بنویسید.

بهتره رونوشت رو یه چندباری مرور کنید و ببینید چقدر توش "من" و یا "ما" دارید. بعد می تونید بجای همه اونها «شما» بزارید.

4. راحت باشید !

آرمشتون رو حفظ کنید. غیر رسمی نوشتن توی وب خیلی عادیه. در واقع برای خواننده های شما هم راحتتره که از بین متن های غیر رسمی اطلاعات مورد نیازشون رو استخراج کنن.

این یه نمونه غیر رسمیه :

لطفا نظرتون رو با ما در میون بگذارید ;)

حالا همین رو مقایسه کنید با :

خواهشمندیم به قسمت نظرات رفته و با ما در تماس باشید. با سپاس.

اینکار چطور انجام می شه: وقتی دارید می نویسید فرض کنید دارید با عموی خودتون صحبت می کنید. باید مودب باشید، اما لازم نیست مثل وزیر امور خارجه حرف بزنید.

•متفرقه

10 فاکتور برای انتخاب سیستم مدیریت محتوا

انتخاب یه سیستم مدیریت محتوا می تونید خیلی فریبنده باشه. اغلب ممکنه فریب امکاناتی رو بخوریم که هیچ وقت ازشون استفاده نمی کنیم. بنابر این قبل از انتخاب سیستم، یه لیست از پیش نیاز ها تهیه کنید.

قبلا در مورد فاکتور‌های اتخاب سیستم مدیریت محتوا صحبت نکردم، بنابر این الان قصد دارم به این موارد بپردازم.

1. کاربرد هسته

باید بدونید که هر سیستم مدیریت محتوا در کلیت یه سیاست کلی رو دنبال می‌کنه. مثلا Wordpress یه سیستم بلاگ نویسی خیلی خوبه. البته کاربرد‌های دیگه‌ایی هم داره اما این مورد خیلی برجسته تره. به طبع کاربرد‌های این سیستم تو این مورد خیلی بهتر از بقیه سیستم‌های مدیریت محتواست.

بنابر این قبل از انتخاب، یه سری به دموی سیستم‌های مدیریت محتوا بزنید و ببینید در نگاه اول کدوم یکی با موضوع کار شما هم جهته. ضمنا خیلی مهمه که دسترسی به این کاربرد‌ها به سریع‌ترین و ساده‌ترین شکل ممکنه باشه. مثلا سعی کنید سیستمی رو انتخاب کنید که برای کارکرد‌هاش به راهنمایی کمتری نیاز داشته باشید.

2. ویرایشگر متن (Editor)

تو سایت‌هایی که محتوای زیادی تولید می‌کنن ویرایشگر یکی از پرکاربرد‌ترین ابزارهاست. منظورم اینه که ممکنه هر روز با این ابزار در ارتباط باشید. اکثر سیستم‌های جدید هم به ویرایشگر‌های مدرن مجهر هستند اما تفاوت‌هایی در اونها وجود داره.

پیش نیاز‌های خودتون رو در خصوص ویرایشگر تهیه کنید. ممکنه نیاز داشته باشید که یه پیمایشگر فایل و یا تصویر هم در کنارش داشته باشه.

3. مدیریت اسناد

وقتی از اسناد صحبت می‌کنیم شامل فایل‌ها، تصاویر و هرچیزی که نیاز به نگهداری داره می‌شه. مدیریت فایل‌ها و تصاویر تو بعضی از CMS‌ها خیلی بد انجام می‌شه. ممکنه بد طراحی شده باشن، یا مشکلات دسترسی زیادی در اونها وجود داشته باشه که آزار دهنده است. حتما برنامه رو از نظر حداقل‌ها چک کنید.

ممکنه شما حتی به یه سری ابزار‌ها مثل برش، تغییر سایز و یا چرخش تصاویر هم نیاز داشته باشید که پیدا کردن یه همچین سیستم مدیریت محتوایی خودش یه چالشه و معدود سیستم‌هایی هستن که این قابلیت‌ها رو دارن.

همینطور بررسی کنید که سیستم‌های مدیریت محتوا در بارگذاری فایل‌های PDF و از این قبیل چطور عمل می‌کنن. چه امکاناتی برای اضافه کردن توضیحات و بهینه کردن جستجوی اونها ارائه می‌دن.

4. جستجو

جستجو اولین چیزیه که معمولا وقتی یه کاربر دنبال یه محتوا می‌گرده سراغش می‌ره. هرچند خیلی از سیستم‌ها برای جستجو بهینه هستند، اما من چند مورد رو که در خصوص امکانات جستجو باید در نظر داشته باشید بهتون معرفی می‌کنم.

  • سرعت- بعضی سیستم‌ها برای جستجو به عمر نوح نیاز دارن.
  • حوزه- جستجو نباید فقط به یک سری محتوا‌های خاص محدود باشه.
  • تنوع- ممکنه لازم بشه بر اساس فاکتور‌های مختلف، مثل عنوان، تاریخ و یا برچسب انجام بشه.
  • رتبه بندی- خیلی از سیستم‌ها این امکان رو ندارن، اما بد نیست اگه میزان ارتباط محتوا با چیزی که جستجو شده هم بررسی بشه.
  • سفارشی‌سازی- بتونید کنترل کنید که نتایج چطور نمایش داده بشن.

البته موضوع سفارشی‌سازی از بحث جستجو یه کم فراتره که توضیحش میدم.

5. سفارشی‌سازی

من تجربه موفقی تو کار با سیستم‌های مدیریت محتوا نداشتم چون نحوه نمایش در اونها خیلی محدوده.

> نحوه عرضه محتوا نباید بوسیله فناوری دیکته بشه.

شما به سیستمی نیاز دارید که توی نحوه نمایش خروجی‌هاش انعطاف پذیر باشه. به عنوان مثال آیا امکان این رو دارید که مطالب رو به ترتیب تاریخ و بصورت نزولی یا صعودی نمایش بدید؟ می‌تونید نظرات کاربران رو استخراج کنید و تو صفحه اصلی سایت نمایش بدید؟ نحوه عرضه محتوا نباید بوسیله فناوری دیکته بشه.همین دریافت نظرات کاربران یکی از بهترین روش‌های تعامل با مخاطبه.

6. تعامل با کاربر

اگه نیاز دارید نظرات کاربران رو بدونید، لازمه سیستم مدیریت محتوا بتونه یا خودش یا به وسیله یه افزونه جانبی امکاناتی مثل چت، فروم و نظرخواهی رو به شما بده. حداقل چیزی که نیاز دارید یه فرم ساده است که بشه از طریق اون نظر‌ها رو گرفت و پاسخ داد.

آیا می‌تونید تعداد فیلد‌های فرم رو کم و زیاد کنید؟ امکان تغییر روش و شکل ایمیل شدن اون‌ها رو دارید؟ می‌تونید تعیین کنید که تو پایگاه داده ذخیره بشن یا یه فایل اکسل؟ ببنید کدوم از این امکانات رو نیاز دارید و چه سیستمی ازش پشتیبانی می‌کنه.

همینطور ببینید شما چه راهی برای ارتباط با مخاطبانتون دارید. مثلا اینکه می‌تونید براشون خبر‌ها رو ارسال کنید؟ می‌تونید اونها رو در گروه‌های مختلف دسته بندی کنید؟ و یا امکان ارائه پوشش خبری (RSS) دارید؟

در نهایت ببینید کاربران چطور قراره مدیریت بشن. آیا می‌خوایید به اونها سطح دسترسی متفاوت بدید؟ یا اینکه بعدا لازم نمی‌شه به یه سیستم دیگه (مثل حسابداری) انتقالشون بدید؟

7. نقش‌ها و مجوز‌ها

همینطور که تعداد محتوا‌ها زیاد می‌شه، لازمه کنترل کنید که کیا مجوز ویرایش دارن و چیو می‌تونن ویرایش کنن. مثلا مدیر تبلیغات سایت باید فقط بتونه تبلیغات رو ایجاد کنه اما نباید بتونه یه محتوا توی صفحه اصلی سایت بزاره.

سیستم‌های مدیریت محتوای تجاری یه همچین امکاناتی رو ارائه می‌دن که محتوا قبل از انتشار باید از یه فیلتر‌هایی بگذره. طبعا امکاناتی برای بازگشت دادن محتوا به نسخه‌های قبلی رو هم دارن.

8. نسخه گذاری

امکان بازگردانی محتوا به شکل قبلی خودش باعث می‌شه بتونید اشکالات تصادفی رو مدیریت کنید. بعضی سیستم‌های مدیریت محتوا این امکان رو دارن که محتوا رو به یه تاریخ خاص برگردونید. البته این سربار خیلی زیادی ایجاد می‌کنه و اگه فقط بتونه ویرایش قبلی رو بازگردانی کنه کافیه.

به نظر می‌رسه وقتی قراره یه کار گروهی انجام بشه این موضوع ضروری تره. با تجربه من لازمه بارها ازش استفاده کنید. مخصوصا زمانی که قراره چند تا سایت رو با یه سیستم مدیریت کنید.

9. پشتیبانی از چند سایت

سیستم‌های تجاری مثل Movable Type این امکان رو دارن که روی یک نسخه نصب شده چند تا سایت رو مدیریت کنید. مسئله فقط داشتن چند سایت نیست. یه موقع لازمه افراد خاصی رو مخاطب قرار بدید. مثلا لازم می‌شه یه نسخه موبایل هم از وب‌سایت‌تون داشته باشید.

من فکر می‌کنم انعطاف پذیری سیستم برای پشتیبانی از چند سایت مسئله مهمیه. خصوصا اگه قرار سایت‌تون بهره وری اقتصادی هم داشته باشه. در این صورت خیلی وقت‌ها لازم می‌شه قسمت‌هایی رو به سایت جدید منتقل کنید.

10. پشتیبانی از چند محلیتی

اول بزارید یه توضیح بدم که چند محلیتی با چند زبانه بودن تفاوت داره. چند زبانه بودن چیزیه که مثلا جوملا ارائه می‌کنه و شما می‌تونید وب‌سایت رو جوری طراحی کنید که محتوا‌ها برای کاربری با زبان‌های دیگه هم در دسترس باشه.

اما چند محلیتی بودن یه چیزی جلوتر از اینه. در واقع باید بگم چیزی غیر از ترجمه است. به عنوان مثال یه کاربر فارسی زبان ممکنه به یک سری از مطالب وب‌سایت شما علاقه مند باشه. اما همین مطالب برای یه فرانسوی زبان اصلا جالب نباشن.

این یعنی سیستم باید بتونه برای هر زبان محتوا‌ها رو فیلتر کنه. حتی ممکنه لازم بشه قالب وب‌سایت هم تغییراتی رو داشته باشه. مثلا رنگ پس زمینه رو برای سوئدی‌ها که بیشتر عمرشون رو در برف می‌گذرونن چیزی غیر از سفید انتخاب کنیم تا براشون تکراری نباشه.

•متفرقه

سریع‌ترین راه برای ساختن یک زندان دیجیتال

امروز صبح بیدار شدیم و دیدیم دنیای مجازی‌مون یه رنگ دیگه داره.
پلیس فتا تأسیس شد.

اگر از زاویه‌ی قانون نگاه کنی، شاید بگویی «بالاخره جرائم رایانه‌ای تعریف شد و نظم برقرار شد». اما اگر از زاویه‌ی استراتژی دیجیتال نگاه کنی، می‌بینی که ما داریم یکی از بزرگ‌ترین اشتباهاتِ استراتژیک تاریخِ مدرنمون رو مرتکب می‌شیم.

ما داریم سعی می‌کنیم «اعتماد» رو با «ترس» جایگزین کنیم.

در استراتژی محصول، وقتی شما یک «مانع» (Barrier) جلوی کاربر می‌گذارید، باید یک «ارزش» (Value) در جای دیگری خلق کنید تا کاربر حاضر باشه از اون مانع عبور کنه. اما اینجا ما فقط مانع ساختیم. هیچ ارزش افزوده‌ای در عوض این فیلترها به کاربر داده نشد.

نتیجه‌اش چی می‌شه؟ کاربر هرگز متوقف نمی‌شه؛ فقط «هوشمندتر» می‌شه.

وقتی شما راهِ مستقیم رو می‌بندید، کاربر راهِ فرعی رو پیدا می‌کنه. و هر بار که راهِ فرعی رو می‌بندید، کاربر ابزارهای پیچیده‌تری رو کشف می‌کنه. در واقع، ما با این قانون، داریم به طور ناخودآگاه، یک نسل از کاربران رو آموزش می‌دیم که چطور سیستم‌های کنترلی رو دور بزنند. ما داریم «مهارتِ دور زدن» رو به عنوان یک قابلیتِ رقابتی به مردم یاد می‌دیم.

اما نکته‌ی تلخ‌تر، تاثیر این اتفاق روی «اکوسیستم» است.

دیجیتالی شدن یعنی خلق فضایی برای تجربه، خطا و رشد. یعنی اجازه بدیم ایده‌ها با هم برخورد کنند و از دلِ این برخورد، چیزهای جدید بیرون بیاد. اما وقتی «کارگروه تعیین مصادیق» می‌شینه تا تعریف کنه چه محتوایی «مجرمانه» است، در واقع داره «مرزهای تفکر» رو تعیین می‌کنه.

توی دنیای استراتژی، این یعنی تبدیل کردنِ «بازار باز» به «بازارِ کنترل‌شده».

اقتصاد دیجیتال روی «شفافیت» و «دسترسی» بنا شده. شما نمی‌تونید یک صنعت نرم‌افزاری یا یک اقتصادِ آنلاین داشته باشید، در حالی که زیرساخت شما روی «ترس از جریمه یا تعطیلی» بنا شده باشه. ارائه‌دهنده‌ی اینترنت وقتی تبدیل به «پلیس محتوا» بشه، دیگه تمرکزش روی «بهبود کیفیت سرویس» نیست؛ تمرکزش روی اینه که «مراقب باشه اشتباه نکنه تا تعطیل نشه».

فیلترینگ یکپارچه شاید در کوتاه‌مدت حسِ کنترل رو به تصمیم‌گیرنده‌ها بده، اما در بلندمدت، ما رو از جریانِ اصلی تکاملِ دیجیتال جدا می‌کنه.

ما فکر می‌کنیم داریم فضای مجازی رو «پاک» می‌کنیم، اما در واقع داریم «بافتِ ارتباطی» جامعه رو پاره می‌کنیم.

تکنولوژی هرگز با «ممنوعیت» مدیریت نمی‌شه؛ تکنولوژی با «مدیریت تقاضا» و «خلق جایگزین» پیش می‌ره. اگر جایگزینی برای اون سایت‌های ممنوعه نسازیم و فقط دیوار بکشیم، تنها چیزی که می‌سازیم یک «تشنگی سیری‌ناپذیر» است که هر روز راه‌های خطرناک‌تری رو برای رسیدن به حقیقت پیدا می‌کنه.

ما داریم سریع‌ترین راه رو برای ساختن یک «زندانِ دیجیتال» می‌ریم، در حالی که فکر می‌کنیم داریم امنیت می‌سازیم.

•استراتژی دیجیتال

شبکه ملی اطلاعات: پلی به سوی جهان یا دیواری به دور خودمان؟

«برنامه پنجم توسعه» و «شبکه ملی اطلاعات» از بیرون، شاید شبیه یه پروژه زیرساختی ساده به نظر بیاد؛ یه سری کابل، یه سری سرور و یه سری استاندارد برای اینکه داده‌های داخلی ما سریع‌تر جابجا بشن. اما اگه از زاویه استراتژی دیجیتال به این موضوع نگاه کنی، می‌بینی که داریم یکی از حیاتی‌ترین تصمیمات دهه‌ی آینده رو می‌گیریم، بدون اینکه دقیقاً بدونیم داریم چی می‌سازیم.

تضادِ عجیبی تو این لایحه هست.

از یه طرف، بعضی‌ها با اشتیاق از یه زیرساخت امن حرف می‌زنن. انگار دیجیتال شدن یعنی «ایمن کردن». اما در دنیای دیجیتال، امنیت وقتی معنا پیدا می‌کنه که «کارآمدی» باشه. اگر امنیت به قیمت جداسازی و انزوا باشه، دیگه اسمش امنیت نیست، اسمش «قرنطینه» است.

جالب اینه که حتی تو لایه‌های اداری هم این تردید حس می‌شه. مرکز پژوهش‌های مجلس مجبور شد عبارت «و اینترنت» رو به متن اضافه کنه تا تکلیفِ دسترسی جهانی روشن بشه. این یعنی حتی کسانی که قانون رو می‌نویسند، می‌ترسند که ناخودآگاه یه «اینترانت» بسازند و ما رو تو یه حباب داخلی حبس کنند.

اما ضربه نهایی، اون قید «رعایت موازین شرعی و امنیتی» هست که شورای نگهبان به متن اضافه کرد.

توی استراتژی محصول، ما به چیزی می‌گیم «قوانین بازی» (Rules of Engagement). وقتی شما قوانین بازی رو قبل از اینکه اصلاً بازی شروع بشه، با عباراتی کلی و باز مثل «موازین امنیتی» تعریف می‌کنید، در واقع دارید یه چتر می‌سازید که هر وقت سیستم احساس خطر کرد، بتونه هر بخشی از تجربه کاربر رو قطع یا سانسور کنه.

اینجاست که یه سوال استراتژیک پیش میاد:

آیا ما داریم یه «بستر» می‌سازیم تا کسب‌وکارها و ایده‌ها روی اون رشد کنند، یا داریم یه «فیلتر» می‌سازیم تا هر چیزی که وارد می‌شه رو کنترل کنیم؟

تفاوت این دو تا، تفاوت «اکوسیستم» و «موزه» است.

اکوسیستم جاییه که توش خطا اتفاق می‌افته، رقابت هست و رشد از دل هرج‌ومرجِ خلاق بیرون میاد. اما موزه جاییه که همه‌چی مرتبه، همه‌چی طبق موازینه و هیچ اتفاق غیرمنتظره‌ای نمی‌افته.

مشکل اینجاست که شما نمی‌تونید با مدل ذهنی «موزه»، یه اقتصاد دیجیتال بسازید.

دیجیتالی شدن یعنی پذیرفتن عدم قطعیت. یعنی اجازه بدیم کاربران و توسعه‌دهنده‌ها مسیر رو کشف کنند، نه اینکه از پیش، هر مسیری که ممکنه «ناامن» یا «خلافِ موازین» باشه رو ببندیم.

حالا پروژه رسما به تکلیف دولتی تبدیل گشت. اما حقیقت اینه که هیچ قانونی نمی‌تونه جلوی ماهیتِ اینترنت رو بگیره. اینترنت ذاتاً متصل، باز و توزیع‌شده است.

اگر ما سعی کنیم «شبکه ملی» رو طوری طراحی کنیم که بیشتر شبیه یه «دیوار» باشه تا یه «پل»، در نهایت فقط یه چیز رو یاد می‌گیریم:

اینکه میشه سخت‌ترین و گران‌ترین راه رو برای عقب موندن انتخاب کرد.

•استراتژی دیجیتال